Xirurgik stomatologiya · ma’ruza materiali · manbalarga asoslanganХирургическая стоматология · материал к лекции · с опорой на источники
Uch shoxli nervТройничный нерв
Nervus trigeminus · Vjuftпара
Yuzning asosiy sezuvchi nervi va chaynov mushaklarining harakat nervi. Stomatolog uchun eng muhim nerv: har bir tish, milk va anesteziya shu nervga bog‘liq. Rang kodi butun sahifada bir xil: V1 — ko‘z, V2 — yuqori jag‘, V3 — pastki jag‘.Главный чувствительный нерв лица и двигательный нерв жевательных мышц. Для стоматолога — самый важный нерв: каждый зуб, десна и анестезия связаны с ним. Цветовой код един для всей страницы: V1 — глазной, V2 — верхнечелюстной, V3 — нижнечелюстной.
V
bosh miya nervlarining eng yirigiсамый крупный черепной нерв
3 + 1
sezuvchi + harakat yadrolariчувствительных + двигательное ядро
3
shox: V1, V2, V3ветви: V1, V2, V3
8
mushakni V3 harakatlantiradiмышц иннервирует V3
4
parasimpatik tugun bilan bog‘liqпарасимпатических узла связаны с ним
Miya ustunidagi yadrolardan nerv ko‘prikning lateral yuzasidan ikki ildiz bilan chiqadi: yo‘g‘on sezuvchi va ingichka harakat ildizi. Sezuvchi ildiz Gasser tugunida tugaydi, undan uch shox ajraladi. Harakat ildizi tugun ostidan o‘tib, faqat V3 ga qo‘shiladi.От ядер ствола мозга нерв выходит на латеральной поверхности моста двумя корешками: толстым чувствительным и тонким двигательным. Чувствительный корешок заканчивается в гассеровом узле, от которого отходят три ветви. Двигательный корешок проходит под узлом и присоединяется только к V3.
Yadrolar — qisqachaЯдра — кратко
1
Nucl. mesencephalicus — proprioseptsiya: chaynov mushaklari, periodont. Birlamchi sezuvchi neyronlar tugunda emas, shu yadroda yotadi (yagona istisno).проприоцепция: жевательные мышцы, периодонт. Тела первичных чувствительных нейронов лежат в самом ядре, а не в узле (единственное исключение).
2
Nucl. principalis (pontinus) — tegish va bosim sezgisi.тактильная чувствительность, давление.
3
Nucl. motorius — ko‘prikda; chaynov mushaklari va yana 4 mushak (jami 8).в мосту; жевательные мышцы и ещё 4 мышцы (всего 8).
4
Nucl. spinalis — og‘riq va harorat; orqa miyaning C2 segmentigacha tushadi.боль и температура; спускается до C2 сегмента спинного мозга.
V1ko‘z kosasiga fissura orbitalis superior orqali; g‘orsimon sinusning lateral devorida yotadi.в глазницу через fissura orbitalis superior; идёт в латеральной стенке пещеристого синуса.
V3foramen ovale → chakka osti chuqurchasi.foramen ovale → подвисочная ямка.
Gasser tuguni chakka suyagi piramidasi uchidagi uch shoxli botiqda (Mekkel bo‘shlig‘ida) yotadi. Bosh sohasidagi to‘rt parasimpatik tugun (ciliare — III, pterygopalatinum va submandibulare — VII, oticum — IX) tolalarini nishonga asosan V shoxlari yetkazadi.Гассеров узел лежит в тройничном вдавлении на верхушке пирамиды височной кости (меккелева полость). Волокна четырёх парасимпатических узлов головы (ciliare — III, pterygopalatinum и submandibulare — VII, oticum — IX) доставляются к органам в основном ветвями V.
Sxemani oddiy tilda o‘qiymizЧитаем схему простыми словами
Yuqoridagi sxemaning chap qismi — miya ustuni va undagi to‘rtta yadro. Quyida avval uchta asosiy tushuncha, keyin sxemadagi har bir belgi va har bir yadro qadamma-qadam, hayotiy misollar bilan tushuntirilgan.Левая часть схемы выше — ствол мозга и четыре ядра в нём. Ниже сначала три базовых понятия, затем каждый значок схемы и каждое ядро — шаг за шагом, с примерами из жизни.
Avval 3 ta tushunchaСначала 3 понятия
Sxemadagi belgilarОбозначения на схеме
To‘rtta yadro batafsilЧетыре ядра подробно
Simulyator: signal qayerga boradi?Симулятор: куда идёт сигнал?
Misolni tanlang va «Boshlash» tugmasini bosing: nuqta signal yo‘lidan yuguradi, o‘ngda har bir qadam izohlanadi. «Keyingi qadam» bilan o‘z tezligingizda yurish mumkin. «Anesteziya» tugmasini yoqing va anestetik signalni qayerda to‘xtatishini ko‘ring.Выберите пример и нажмите «Старт»: точка побежит по пути сигнала, справа объясняется каждый шаг. Кнопкой «Следующий шаг» можно идти в своём темпе. Включите «Анестезию» и посмотрите, где анестетик останавливает сигнал.
· Yo‘llar:Пути:
Eslab qolishКак запомнить3 + 1 — uchta sezuvchi va bitta harakat yadrosi. Yuqoridan pastga: chuqur sezgi (1) → tegish (2) → og‘riq va harorat (4). Qizil = harakat = faqat V3. Neyron tanasi miyaning ichida yotadigan yagona sezuvchi yadro — 1 (mezensefalik).3 + 1 — три чувствительных и одно двигательное ядро. Сверху вниз: глубокая чувствительность (1) → осязание (2) → боль и температура (4). Красный = движение = только V3. Единственное чувствительное ядро, где тела нейронов лежат внутри мозга, — 1 (мезэнцефалическое).
O‘zingizni tekshiringПроверьте себя
2
Shoxlari va tarmoqlariВетви и их разветвления
Mirsharapov U. va Gadayev A. «Odam anatomiyasi» darsligi bo‘yicha (603–608-betlar, 418–420-rasmlar). Matnning ma’nosi o‘zgartirilmagan: u faqat qisqa qadamlar, jadval va shoxlar daraxtiga solingan. Avval quyidagi raqamlarni yodlang, qolgan ma’lumot shularga bog‘lanadi.По учебнику У. Миршарапова и А. Гадаева «Анатомия человека» (Odam anatomiyasi, с. 603–608, рис. 418–420). Смысл текста не изменён: он лишь разбит на короткие шаги, таблицу и «дерево» ветвей. Сначала запомните числа ниже, остальное привязано к ним.
2
ildiz: sezuvchi (katta) va harakatlantiruvchi (kichik)корешка: чувствительный (большой) и двигательный (малый)
Nerv qanday hosil bo‘ladi: 5 qadamКак формируется нерв: 5 шагов
Uch shoxli nerv o‘zining yo‘g‘onligi va miyadan chiqish tartibi bilan boshqa nervlardan farq qiladi: u dastlab ikki bo‘lak (ildiz) holida chiqadi.Тройничный нерв отличается от других нервов толщиной и порядком выхода из мозга: вначале он выходит двумя частями (корешками).
Vazifasi: 3 xil tolaФункция: 3 вида волокон
Birinchi tarmoq — qattiq pardagaПервая ветвь — к твёрдой оболочке
Har bir shox o‘zining birinchi tarmog‘ini miyaning qattiq pardasiga beradi:Каждая ветвь отдаёт свою первую веточку к твёрдой оболочке мозга:
5 ta parasimpatik tugun5 парасимпатических узлов
Darslik bo‘yicha bu tugunchalar avtonom (parasimpatik) nerv tizimiga qarashli va uch shoxli nerv bilan aloqador. Yodlang: 1 · 1 · 3 (V1 — 1, V2 — 1, V3 — 3 tugun). «—» — darslikda o‘lcham berilmagan.По учебнику эти узелки относятся к вегетативной (парасимпатической) нервной системе и связаны с тройничным нервом. Запомните: 1 · 1 · 3 (V1 — 1, V2 — 1, V3 — 3 узла). «—» — размер в учебнике не указан.
Shoxlar daraxtiДерево ветвей
Har bir shox uchun: qayerdan chiqadi → nechta tarmoq beradi → har bir tarmoq qayerga boradi. Ranglar butun sahifadagidek.Для каждой ветви: откуда выходит → сколько ветвей отдаёт → куда идёт каждая. Цвета — как на всей странице.
Yodlash kartochkalariКарточки для запоминания
Savolni o‘qing, javobni ovoz chiqarib ayting, keyin kartani ochib tekshiring.Прочитайте вопрос, ответьте вслух, затем откройте карточку и проверьте себя.
Manbalardagi farqlarРасхождения источников1) Tugunlar soni: bu darslikda 5 ta (til osti tuguni bilan), 1-bo‘limda Baker atlasi bo‘yicha 4 ta asosiy tugun sanalgan. 2) Til nervi: bu darslikda «til yelkasining oldingi yarmi», Netter va Baker atlaslarida tilning old 2/3 qismi. Imtihon uchun ikkala ma’lumotni ham biling.1) Число узлов: в этом учебнике 5 (вместе с подъязычным), в разделе 1 по атласу Baker названы 4 основных узла. 2) Язычный нерв: в этом учебнике «передняя половина спинки языка», в атласах Netter и Baker — передние 2/3 языка. Для экзамена знайте оба варианта.
3
Yo‘l simulyatori: nervlar teshiklardan qanday o‘tadiСимулятор хода: как нервы проходят через отверстия
Haqiqiy anatomik rasmlar ustida nervning yo‘li. Avval ko‘rinishni (kalla asosi, V1, V2 yoki V3), keyin nervni tanlang va «Boshlash»ni bosing: nuqta nerv bo‘ylab yuguradi, har bir teshik va bo‘shliqda to‘xtab, o‘ngda izoh beriladi. Raqamli doirachalar — yo‘ldagi bekatlar.Ход нерва на настоящих анатомических рисунках. Выберите вид (основание черепа, V1, V2 или V3), затем нерв и нажмите «Старт»: точка побежит по нерву, останавливаясь у каждого отверстия и пространства, а справа появится объяснение. Кружки с цифрами — остановки на пути.
4
Topografik anatomiyaТопографическая анатомия
Anesteziya va jarrohlik uchun ikki bo‘shliq hal qiluvchi: V2 tarmoqlanadigan qanot-tanglay chuqurchasi va mandibulyar anesteziya bajariladigan qanot-pastki jag‘ bo‘shlig‘i. Sxemadagi yo‘lni bosing — undan nima o‘tishi va klinik ahamiyati chiqadi.Для анестезии и хирургии решающее значение имеют два пространства: крылонёбная ямка, где ветвится V2, и крыловидно-нижнечелюстное пространство, где выполняется мандибулярная анестезия. Нажмите на сообщение на схеме — появится, что через него проходит и в чём его клиническое значение.
Qanot-tanglay chuqurchasi: 7 ta yo‘lКрылонёбная ямка: 7 сообщенийfossa pterygopalatina
Sxema. Chuqurcha piramida shaklida: oldida — yuqori jag‘ do‘mbog‘i, orqasida — qanotsimon o‘simta, ichkarida — tanglay suyagining perpendikulyar plastinkasi. Oldingi qismida a. maxillaris (tomir bo‘limi), orqa qismida V2 va qanot-tanglay tuguni (nerv bo‘limi) yotadi. Bosh-bo‘yin infeksiyasi va o‘smalari kalla asosiga shu yo‘l bilan tarqaladi.Схема. Ямка пирамидальной формы: спереди — бугор верхней челюсти, сзади — крыловидный отросток, медиально — перпендикулярная пластинка нёбной кости. В переднем отделе лежит a. maxillaris (сосудистый отдел), в заднем — V2 и крылонёбный узел (нервный отдел). По этому пути инфекции и опухоли головы и шеи распространяются к основанию черепа.
Gorizontal kesim sxemasi, mandibulyar teshik darajasi. Igna shilliq qavatdan bo‘shliq orqali shox suyagiga, nerv kanalga kirgan joy yoniga boradi.Схема горизонтального среза на уровне отверстия нижней челюсти. Игла проходит через пространство к кости ветви, рядом с местом входа нерва в канал.
Chegaralar va tarkibГраницы и содержимое
LateralЛатерально
pastki jag‘ shoxining ichki yuzasiвнутренняя поверхность ветви нижней челюсти
MedialМедиально
m. pterygoideus medialis
YuqoridaСверху
m. pterygoideus lateralis
OrqadaСзади
quloq oldi beziоколоушная железа
OldindaСпереди
lunj bo‘shlig‘i, raphe pterygomandibularis — og‘izdagi asosiy mo‘ljalщёчное пространство, raphe pterygomandibularis — главный ориентир во рту
TarkibiСодержимое
n. alveolaris inferior, a. et v. alveolaris inferior; ulardan oldinda va medialda — n. lingualis; teshikka kirishdan oldin n. mylohyoideus ajraladiкпереди и медиальнее их — n. lingualis; до входа в отверстие отходит n. mylohyoideus
Bog‘lanadiСообщается
chaynov mushagi osti, chakka va lunj bo‘shliqlari bilan (umumiy chaynov bo‘shlig‘i)с поджевательным, височным и щёчным пространствами (единое жевательное пространство)
Mandibulyar teshik qayerda?Где отверстие нижней челюсти?
Shoxning yuqori va pastki chetlari o‘rtasida, old chetidan orqa chetgacha masofaning 2/3–3/4 qismida; old chetida — tilcha (lingula), unga lig. sphenomandibulare birikadi.Посередине между верхним и нижним краями ветви, на 2/3–3/4 расстояния от переднего края к заднему; спереди — язычок (lingula), к нему крепится lig. sphenomandibulare.
Igna yo‘lidagi yumshoq to‘qima qalinligi o‘rtacha 20–25 mm; shoxning old uchdan birida suyak qalin, to‘qima ~10 mm.Толщина мягких тканей по ходу иглы в среднем 20–25 мм; в передней трети ветви кость толще, ткани ~10 мм.
Bolalarda teshik okklyuzion tekislikdan pastroqda, tishsiz keksalarda esa nisbatan balandroqda — igna balandligi yoshga qarab o‘zgartiriladi.У детей отверстие ниже окклюзионной плоскости, у беззубых пожилых — относительно выше: высоту вкола меняют с возрастом.
Teshikdan yuqorida va oldinda pastki jag‘ valigi (torus mandibulae) joylashadi; uning yonidagi yumshoq kletchatkada n. alveolaris inferior, n. lingualis va n. buccalis bir-biriga yaqin yotadi — torusal anesteziyaning anatomik asosi.Выше и кпереди от отверстия расположен нижнечелюстной валик (torus mandibulae); в рыхлой клетчатке рядом с ним близко лежат n. alveolaris inferior, n. lingualis и n. buccalis — анатомическая основа торусальной анестезии.
KlinikadaВ клиникеPastki 8-tishdan infeksiya va mandibulyar anesteziya ignasi orqali kiritilgan infeksiya shu bo‘shliq flegmonasini beradi: asosiy belgi — erta va kuchli trizm, yutinganda og‘riq.Инфекция от нижнего 8-го зуба или занесённая иглой при мандибулярной анестезии вызывает флегмону этого пространства: ведущий признак — ранний выраженный тризм, боль при глотании.
5
Yuz xaritasiКарта лица
Yuz sohasini yoki tugmani bosing: o‘ng tomonda shu shoxning tarmoqlari, chiqish teshigi va klinik ahamiyati chiqadi. Uzuq chiziq — qorachiq chizig‘i: uchta chiqish teshigi shu chiziqda yotadi.Нажмите на зону лица или кнопку: справа появятся ветви, место выхода и клиническое значение. Пунктир — зрачковая линия: на ней лежат три точки выхода.
jag‘ burchagi — C2–C3 (n. auricularis magnus), V emasугол челюсти — C2–C3 (большой ушной нерв), не Vchiqish teshiklariточки выхода
6
Tishlar va milk innervatsiyasiИннервация зубов и десны
Jadval og‘izga qaragandek tuzilgan: yuqori jag‘da vestibulyar milk tashqarida (tepada), tanglay milki ichkarida; pastki jag‘da til tomon milk ichkarida, vestibulyar milk tashqarida (pastda). O‘ng tomon ko‘rsatilgan, chap tomon — ko‘zgu aksi. Tishni bosing.Схема построена как вид в полость рта: на верхней челюсти вестибулярная десна снаружи (сверху), нёбная — внутри; на нижней язычная — внутри, вестибулярная — снаружи (снизу). Показана правая сторона, левая — зеркально. Нажмите на зуб.
o‘ng chet — o‘rta chiziq →|правый край — средняя линия →|
7
O‘tkazuv anesteziyalariПроводниковые анестезии
Har bir anesteziya — bitta yoki bir nechta nervni «o‘chirish». Nervni bilsangiz, zonani yodlash shart emas: u o‘zi kelib chiqadi. Texnika Robustova darsligidagi rus maktabi bo‘yicha berilgan; «Dalil» qatorida Malamed raqamlari. Ikki maktab farq qilgan joyda ikkalasi ham ko‘rsatilgan.Каждая анестезия «выключает» один или несколько нервов. Зная нерв, зону не нужно заучивать — она следует из анатомии. Техника дана по отечественной школе (учебник под ред. Робустовой); в строке «Данные» — цифры Malamed. Где школы расходятся, приведены обе.
Pastki jag‘ usullarini taqqoslashСравнение методик на нижней челюсти
«—» — manbada miqdoriy ma’lumot yo‘q. Musbat aspiratsiya — igna tomir ichida ekanini bildiradi; ko‘rsatkich qancha past bo‘lsa, usul shuncha xavfsiz.«—» — в источнике нет количественных данных. Положительная аспирация означает попадание иглы в сосуд: чем ниже показатель, тем безопаснее методика.
8
Kasalliklar va asoratlarЗаболевания и осложнения
Uch shoxli nerv bilan bog‘liq og‘riqni stomatolog birinchi bo‘lib ko‘radi. Asosiy vazifa — tish og‘rig‘ini nevrogen og‘riqdan ajratish va sog‘ tishni olmaslik.С болью, связанной с тройничным нервом, первым сталкивается стоматолог. Главная задача — отличить зубную боль от нейрогенной и не удалить здоровый зуб.
V2 · V3
Uch shoxli nerv nevralgiyasiНевралгия тройничного нерва
to‘satdan, «tok urgandek», bir necha soniyadan 1–2 daqiqagacha; xurujlar orasida og‘riq yo‘q; deyarli doim bir tomonlamaвнезапная, «как удар тока», от нескольких секунд до 1–2 минут; между приступами боли нет; почти всегда односторонняя
ko‘proq 50–60 yoshda; asosan V2 va V3, V1 kam. Ikki tomonlama bo‘lsa — tarqoq sklerozni istisno qilingчаще в 50–60 лет; в основном V2 и V3, V1 редко. Двусторонняя — исключить рассеянный склероз
DavolashЛечение
birinchi qator — karbamazepin. Samarasiz bo‘lsa neyroxirurgiya: perkutan radiochastotali rizotomiya, Gasser tuguniga glitserin yuborish, mikrovaskulyar dekompressiyaпервая линия — карбамазепин. При неэффективности — нейрохирургия: чрескожная радиочастотная ризотомия, введение глицерина в гассеров узел, микроваскулярная декомпрессия
Stomatolog uchunДля стоматологаNevralgiya tish olish bilan o‘tmaydi. Bemor «tishim og‘riyapti» desa ham, tishlar sog‘ bo‘lsa — nevrologga yo‘llang va birga davolang.Невралгия не проходит после удаления зубов. Даже если пациент говорит «болит зуб», при здоровых зубах — направьте к неврологу и ведите совместно.
V3
N. alveolaris inferior va n. lingualis shikastlanishiПоражение нижнего альвеолярного и язычного нервов
neuritis · neuropathia · paraesthesia
SabablariПричины
8-tishni olish, implant, endodontik material kanalga chiqishi, jag‘ sinishi, osteomielit, anesteziya ignasi va nerv qobig‘iga qon quyilishiудаление 8-го зуба, имплантат, выведение пломбировочного материала в канал, перелом челюсти, остеомиелит, игла при анестезии и кровоизлияние в оболочку нерва
BelgilariПризнаки
pastki lab va iyak uvishishi (Vensan belgisi), sanchish, achishish; n. lingualis da — tilning old 2/3 da sezgi va ta’mning yo‘qolishiонемение нижней губы и подбородка (симптом Венсана), покалывание, жжение; при поражении n. lingualis — потеря чувствительности и вкуса на передних 2/3 языка
RaqamlarЦифры
anesteziyadan keyingi paresteziyalarning ko‘pchiligi n. lingualis da; 4% li eritmalar (artikain, prilokain) bilan bog‘liqlik hanuz munozaraliбольшинство парестезий после анестезии — в зоне n. lingualis; связь с 4% растворами (артикаин, прилокаин) остаётся дискуссионной
PrognozПрогноз
aksariyati ~8 hafta ichida o‘z-o‘zidan o‘tadi; 1–2 oyda yaxshilanish bo‘lmasa — yuz-jag‘ jarrohiga yo‘llanadiбольшинство проходит самостоятельно за ~8 недель; при отсутствии улучшения через 1–2 месяца — направление к челюстно-лицевому хирургу
Amaliy qoidaПрактическое правилоUvishish haqidagi qo‘ng‘iroqqa yordamchi emas, shifokorning o‘zi javob beradi; uvishgan soha va muddat kartaga yoziladi, bemor qayta ko‘riladi.На звонок об онемении отвечает сам врач, а не ассистент; зона и сроки фиксируются в карте, пациента осматривают повторно.
Boshqa nevrogen sindromlarДругие нейрогенные синдромы
n. auriculotemporalis
Frey sindromiСиндром Фрей
Quloq oldi bezi operatsiyasidan keyin n. auriculotemporalis ning parasimpatik tolalari noto‘g‘ri tiklanib, ter bezlariga o‘sib kiradi. Ovqatlanganda quloq oldi–chakka sohasi terlaydi va qizaradi. Tashxis — Minor yod-kraxmal sinamasi; davolash — mahalliy antixolinergik (glikopirrolat), timpanik neyrektomiya.После операций на околоушной железе парасимпатические волокна n. auriculotemporalis аномально регенерируют и прорастают к потовым железам. Во время еды околоушно-височная область потеет и краснеет. Диагностика — йод-крахмальная проба Минора; лечение — местные антихолинергические средства (гликопирролат), тимпаническая неврэктомия.
ganglion pterygopalatinum
Sluder sindromiСиндром Сладера
Qanot-tanglay tuguni ganglioniti. Ko‘z, burun ildizi, yuqori jag‘ va tishlarda kuchli og‘riq xuruji, chakka, quloq va bo‘yinga tarqaladi; vegetativ belgilar bilan: ko‘z yoshlanishi, burundan suyuqlik oqishi, yuz qizarishi. Xuruj daqiqalardan soatlargacha. Burun bo‘shlig‘ining orqa qismiga (o‘rta chig‘anoq orqasiga) mahalliy anestetik surtilganda xuruj to‘xtaydi — diagnostik belgi.Ганглионит крылонёбного узла. Приступ сильной боли в глазу, корне носа, верхней челюсти и зубах с иррадиацией в висок, ухо и шею; с вегетативными симптомами: слезотечение, ринорея, гиперемия лица. Приступ длится от минут до часов. Смазывание задних отделов полости носа (позади средней раковины) местным анестетиком купирует приступ — диагностический признак.
ganglion trigeminale
O‘rab oluvchi temiratkiОпоясывающий герпес
Gasser tugunining virusli (Herpes zoster) ganglioniti; ko‘pincha V1. Pufakchalar bitta shox zonasida joylashadi va o‘rta chiziqdan o‘tmaydi. Burun uchida — Hutchinson belgisi (ko‘z xavfi). Og‘ir asorati — postgerpetik nevralgiya.Вирусный (Herpes zoster) ганглионит гассерова узла; чаще V1. Пузырьки располагаются в зоне одной ветви и не переходят среднюю линию. На кончике носа — симптом Хатчинсона (риск для глаза). Тяжёлое осложнение — постгерпетическая невралгия.
Mahalliy anesteziya asoratlariМестные осложнения анестезии
Manba:Источник:
9
Klinik holatlarКлинические ситуации
Avval o‘zingiz javob bering: qaysi nerv? Keyin kartani bosib tekshiring.Сначала ответьте сами: какой нерв? Потом откройте карточку.
10
Eslab qolish kalitlariКак запомнить
Qisqa kalitlar: imtihonda va bemor oldida tez esga tushadi.Короткие ключи, которые быстро вспоминаются на экзамене и у кресла.
11
O‘zingizni tekshiringПроверьте себя
12
AdabiyotlarЛитература
Matndagi [manba, sahifa] belgisi shu ro‘yxatga ishora qiladi; uni bosing. Anatomik ma’lumotlar Baker va Netter bo‘yicha, anesteziya raqamlari Malamed bo‘yicha, o‘tkazuv va stvol anesteziya usullari hamda nerv kasalliklari Robustova tahriridagi darslik bo‘yicha tekshirildi. 2-bo‘lim va shoxlar hamda tugunlarning o‘zbekcha nomlari Mirsharapov–Gadayev darsligi bo‘yicha. 3-bo‘limdagi anatomik rasmlar — Gray’s Anatomy (1918), jamoat mulki.Пометка [источник, страница] в тексте ссылается на этот список; на неё можно нажать. Анатомические данные сверены по Baker и Netter, цифры по анестезии — по Malamed, методики проводниковой и стволовой анестезии и заболевания нервов — по учебнику под ред. Робустовой. Раздел 2 и узбекские названия ветвей и узлов — по учебнику Миршарапова–Гадаева. Анатомические рисунки раздела 3 — Gray’s Anatomy (1918), общественное достояние.
1
Baker E.W. Anatomy for Dental Medicine. Latin Nomenclature. 2nd ed. — New York; Stuttgart: Thieme, 2016. — ISBN 978-1-62623-238-9.Foydalanildi: n. trigeminus yadrolari va shoxlari (122–129-b.), bosh parasimpatik tugunlari, n. canalis pterygoidei (110–113-b.).Использовано: ядра и ветви n. trigeminus (с. 122–129), парасимпатические узлы головы, n. canalis pterygoidei (с. 110–113).
2
Norton N.S. Netter’s Head and Neck Anatomy for Dentistry. 4th ed. — Philadelphia: Elsevier, 2025. — ISBN 978-0-323-79144-1.Foydalanildi: uch shoxli nerv nevralgiyasi (186-b.), Frey sindromi (203-b.), qanot-tanglay chuqurchasi chegaralari va 7 yo‘li (266–269-b.), raphe pterygomandibularis (362-b.), qanot-pastki jag‘ bo‘shlig‘i (489-b.).Использовано: невралгия тройничного нерва (с. 186), синдром Фрей (с. 203), границы и 7 сообщений крылонёбной ямки (с. 266–269), raphe pterygomandibularis (с. 362), крыловидно-нижнечелюстное пространство (с. 489).
3
Malamed S.F. Handbook of Local Anesthesia. 7th ed. — St. Louis: Elsevier, 2020. — ISBN 978-0-323-58207-0.Foydalanildi: anatomik asoslar (198–203-b.), yuqori jag‘ usullari va V2 blokadasi (208–237-b.), pastki jag‘ usullari, Gow-Gates, Vazirani–Akinosi (239–257-b.), mahalliy asoratlar (308–319-b.), paresteziya va 4% eritmalar (376–377-b.).Использовано: анатомические основы (с. 198–203), методики на верхней челюсти и блок V2 (с. 208–237), методики на нижней челюсти, Гоу-Гейтс, Вазирани–Акинози (с. 239–257), местные осложнения (с. 308–319), парестезии и 4% растворы (с. 376–377).
4
Хирургическая стоматология: учебник / под ред. Т.Г. Робустовой. — 3-е изд. — М.: Медицина, 2003.Foydalanildi: o‘tkazuv anesteziyalari (tuberal, infraorbital, mandibulyar, Vaysbrem bo‘yicha torusal, Berche–Dubov), Vaysblat bo‘yicha stvol anesteziyalari, qanot-pastki jag‘ bo‘shlig‘i flegmonasi, uch shoxli nerv kasalliklari (nevralgiya, nevrit, ganglionitlar).Использовано: проводниковые анестезии (туберальная, инфраорбитальная, мандибулярная, торусальная по Вайсбрему, по Берше–Дубову), стволовые анестезии по Вайсблату, флегмона крыловидно-нижнечелюстного пространства, заболевания тройничного нерва (невралгия, неврит, ганглиониты).
5
Mirsharapov U., Gadayev A.Миршарапов У., Гадаев А. Odam anatomiyasi (Анатомия человека): darslikучебник.Foydalanildi: uch shoxli nervning tuzilishi va vazifasi, 5 ta parasimpatik tugun, V1, V2, V3 shoxlari va tarmoqlari (603–608-b., 418–420-rasmlar).Использовано: строение и функции тройничного нерва, 5 парасимпатических узлов, ветви V1, V2, V3 и их разветвления (с. 603–608, рис. 418–420).
6
Gray H. Anatomy of the Human Body. 20th ed. / ed. by W.H. Lewis. — Philadelphia: Lea & Febiger, 1918.Foydalanildi: 3-bo‘limdagi rasmlar — fig. 193 (kalla asosining ichki yuzasi), 777 (ko‘z kosasi nervlari), 778 (yuqori va pastki jag‘ nervlari), 781 (pastki jag‘ nervi, Testut bo‘yicha). Rasmlar jamoat mulki (public domain), Wikimedia Commons orqali olingan.Использовано: рисунки раздела 3 — fig. 193 (внутреннее основание черепа), 777 (нервы глазницы), 778 (верхнечелюстной и нижнечелюстной нервы), 781 (нижнечелюстной нерв, по Testut). Рисунки находятся в общественном достоянии (public domain), получены через Wikimedia Commons.